روش های تدریس

تعریف گردش علمی

    گردش علمی یا فعالیت تجربی خارج از مدرسه کاری است عملی که بیرون از کلاس، آزمایشگاه یا کتابخانه صورت می گیرد و شامل مطالعات مستقیم و دست اول درباره یک مساله، جمع آوری اطلاعات از طریق مشاهده، پرسشنامه، مصاحبه، اندازه گیری، نمونه برداری و سایر فنون تحقیقات می باشد، و از این طریق در مورد اعتبار فرضیه ها، تشخیص تغییرات یا درستی و صحت شرایط و موقعیت‌ها اطمینان حاصل می‌شود (صفوی، 280).

   فضای آزاد و بدون سقف، بهترین آزمایشگاه طبیعی برای دانش آموزان است. به طور کلی، گردش علمی می‌تواند شامل دیدار از یک شهر، موزه، نمایشگاه، کارخانه، مزرعه و... باشد.

     در این روش، معلم با بردن فراگیران به جاهایی نظیر پارک، موزه و باغ وحش آنان را با مفاهیم واقعی و عینی اهداف یادگیری مطرح شده در مدرسه و کلاس آشنا می سازد(قورچیان و دیگران؛ 67).

   گردش علمی حتماً دیدار از نقاط دور دست نیست، بلکه مشاهده محیط اطراف دانش آموز که امکان کسب تجارب آموزشی را فراهم می کند نیز می تواند گردش علمی محسوب شود.

انواع گردش علمی:

گردش علمی را از نظر زمان می توان به چهار نوع تقسیم کرد:

1-گردش علمی کوتاه مدت و سریع: در این نوع گردش علمی؛ یک یا دو نفر از دانش آموزان در طول ساعت تدریس برای کسب تجربه ای خارج از کلاس انتخاب می شوند، مانند: تعیین درجه برودت هوا و یا اندازه گیری مساحت باغچه مدرسه و چند نفر از دانش آموزان با در دست داشتن دماسنج، متر، دفتر و کاغذ و سایر ملزومات برای یافتن پاسخ به حیاط مدرسه رجوع می‌کنند. اگر چه این عمل ممکن است بیش از چند دقیقه طول نکشد، اما به دلیل اینکه این کار، محیط کلاس را با محیط خارج از کلاس پیوند داده است، گردش علمی محسوب می‌شود.

2-گردش علمی یک یا دو ساعتی: با دادن یک طرح کلی می توان از دقایق یک جلسه تدریس در خارج از کلاس استفاده کرد و تحقیقات اثر بخشی را در محیط مدرسه و یا در اطراف آن انجام داد. مثلاً با بردن دانش آموزان به حیاط مدرسه و یا مكان‌های نزدیك آموزشگاه به مطالعه و بررسی مسایل گوناگون پرداخت به عنوان مثال با کمک ساعت عقربه دار و خورشید شمال و جنوب موقعیت خویش را تعیین کنند.

3-گردش علمی روزانه: این نوع گردش علمی، شامل موضوعاتی مانند بازدید از یک نمایشگاه، کارخانه و غیره است و چون محیط مدرسه با محیط زندگی واقعی دانش آموزان پیوند می دهد. برای آنها بسیار مفید است؛ اما ممکن است در برنامه رسمی مدرسه اختلال ایجاد کند، لذا توصیه می شود این نوع گردش علمی در روزهای تعطیل انجام گیرد.

4-گردش علمی هفتگی: بازدید از مکان های تاریخی و یا مذهبی، پدیده های زمین شناسی، پدیده های جغرافیایی، مناطق جنگی و... به تناسب ، زمان های خاصی را نیاز دارد. از گردش علمی هفتگی معمولاً در دوره ابتدایی استفاده نمی شود، ولی فراگیران دوره های راهنمایی، دبیرستان و به ویژه دانشگاه ها به خوبی قابل استفاده هستند.

از روش گردش علمی هفتگی، فضلی خانی(1382) روش � اردوی آموزشی� نام برده است و از آن به عنوان یک روش موثر در به کارگیری آموخته های مدرسه ای و کاربست آن ها در محیط، رفتن به اردوی آموزشی است. زیرا امکان و موقعیت اردو، تجلی گاه اهداف پرورشی در تعلیم و تربیت است و در آن جاست که می‌توان به معنای واقعی، عمل کرد. در اردوهای آموزشی، فراگیران با زندگی واقعی روبه رو می شوند.

مراحل روش گردش علمی:

شعبانی(1382) گردش علمی از نظر برنامه ریزی به سه مرحله زیر تقسیم کرده است:

الف) فعالیت های قبل از رفتن به گردش علمی؛ آمادگی برای گردش علمی همانند آمادگی برای سایر فعالیت‌های آموزشی است، اما در هر گردش علمی مواردی وجود دارد که حتماً باید به آن توجه شود. برای بالا بردن کیفیت آموزشی گردش علمی و جلوگیری از بعضی موانع احتمالی باید در این مرحله اقدام های زیر به عمل آید:

- محلی که برای گردش علمی در نظر گرفته شده است، قبلاً مورد بازدید قرار گیرد و با افراد مسوول آن محل صحبت شود.

– موضوع گردش علمی باید با مدیر آموزشگاه در میان گذاشت و موافقت او اخذ شود.

- اجازه کتبی از اداره مربوط و اولیای دانش آموزان گرفته شود.

- هدف گردش علمی دقیقاً مشخص شود.

-  قبل از شروع بازدید، ساعت و تاریخ بازدید دقیقاً به مسئولان محل مورد بازدید اعلام شود.

- در مورد تهیه وسیله حمل و نقل و بودجه گردش علمی با همکاری مدرسه و اولیای  فراگیران اقدام لازم به عمل آید.

- سوالات و نقشه ای که دانش آموزان در ضمن گردش علمی باید پاسخ دهند تهیه، تنظیم و طراحی و تکثیر گردند.

- وظایف هر یک از دانش آموزان در جمع آوری اطلاعات و مدارک برای تهیه گزارش معین شود.

- طرز رفتار شاگردان هنگام بازدید، به ویژه رعایت نکات ایمنی گوشزد شود.

- نوع لباس و وسایلی که برای گردش علمی لازم و ضروری است معین و مشخص شود.

ب) فعالیت های ضمن گردش علمی: از هنگام حرکت برای گردش علمی، معلم باید نوع برخورد  دانش آموزان  و فعالیت های آ نان را کاملاً زیر نظر گرفته و هدایت کند. او باید برای مطالعه مناطقی که از آن‌جا خواهند گذشت برنامه هایی در نظر بگیرد، مثلاً می تواند در مورد موقعیت جغرافیایی، تاریخی و اجتماعی این نقاط  در داخل اتوبوس یا وسیله نقلیه بحثی ترتیب دهد و این بحث را برای آگاهی و یادگیری بیشتر، شخصاً هدایت کند. و یا نقشه‌ای از مسیر ،  طراحی و برخی از مكان‌ها را برای پاسخ‌گویی با علامت مشخص کند، تا دانش آموزان با دقت به پدیده‌های اطراف ، كه در مسیر می‌بیند، توجه نموده و سوال مورد نظر معلم را پاسخ دهند . پس از رسیدن به محل و آشنایی با معلم راهنما، بدون هدر دادن زمان بازدید را آغاز و سعی کند که؛ بازدید را طبق برنامه زمانی پیش ببرد و جریان بازدید را به گونه ای هدایت کند که همه دانش آموزان در جمع آوری اطلاعات شرکت داشته باشند. باید توجه داشت که انجام همه فعالیت ها طبق برنامه پیش بینی شده بسیار مشکل است، زیرا ممکن است عوامل متعدد و مختلف روال طبیعی برنامه را به هم بزنند؛ به همین دلیل در همه حال انعطاف پذیری در اجرای برنامه را نباید از نظر دور داشت.

معلم در حین گردش علمی اطمینان از جمع‌آوری پاسخ ها، گردآوری مطالب و... حاصل نماید. و اگر سوال های جدیدی به نظر دانش آموزان رسید که قبلاً به آن فکر نکرده اند، زمانی برای پاسخ به این سوال ها در نظر گرفته شود.

ج) فعالیت های پس از گردش علمی: پس از گردش علمی، لازم است که دانش آموزان در کلاس، فعالیت های علمی متنوعی انجام دهند. این فعالیت ها می تواند با توجه به هدف، محدود و یا وسیع و گسترده باشد. در فعالیت‌های پس از گردش علمی یادگیری طبقه بندی و تثبیت می گردد. نتایج گردش علمی می تواند به صورت نثر، نظم، داستان و یا نمایشنامه و یا گزارش بازدید در کلاس ارایه گردد. نگارش خلاقانه آنچه اتفاق افتاده است معمولاً نشان دهنده موفقیت گردش علمی است.

گزارش نهایی گردش علمی، می تواند به صورت نوشته ای توسط معلم یا شاگردان در اختیار مدرسه گذاشته شود تا در آرشیو کتابخانه مدرسه نگهداری گردد.

محاسن و محدودیت های این روش در ادامه مطلب

محاسن و مزیت گردش علمی

چنانچه گفته شد مستلزم تجربه کردن فراگیر و تعامل وی با محیط است که اگر تجربه از حالت ذهنی و غیر مستقیم به صورت عینی و مستقیم تبدیل شود یادگیری می تواند از عمق و پایداری بیشتری برجوردار شود ضمن اینکه تجربه علمی و برخورد مستقیم غالبا"با رغبت و علاقه مندی بیشتری  همراه است که محاسن گردش علمی بطور مختصر در زیر عنوان می شود.

1- تنوع در محیط و منابع یادگیری.

2- کاهش کسالت ناشی از یکنواختی روش تدریس.

3- افزایش انگیزه فراگیران و ترغیب آنها به مشارکت فعال.

4- فراهم ساختن فرصت جهت مشاهده و تجربه مستقیم برای فراگیران.

5- تقویت قدرت مشاهده و دقت نظر در برخورد ها.

6-تقویت روحیه تعاون و همکاری بین اعضای گروه .

7- یادگیری بهتر و فراموشی کمتر.

8- معنی دار کردن درس.

9- تقویت روابط انسانی و پرورش جنبه های اخلاقی.

10- تحقق هر سه جنبه دانش افزایی، مهارت آموزی و تغییر نگرش.

محدودیت ها و مشکلات گردش علمی

در نظام آموزشی جامعه ما بخش زیادی از یادگیری از طریق حس شنوایی انجام می شود. ولی باید به این نکته واقف باشیم بخش عمده یادگیری از طریق بقیه حواس مثل بینایی، لامسه و بویایی و چشایی صورت می گیرد.تنی سون می گوید  � ارزش یک تصویردر یاد گیری بیش از هزار کلمه است� حال آنکه اگر تصویرهایی که فراگیر رویت می کند زنده و سه بعدی باشد ارزش یادگیری آن دهها برابر است.متاسفانه با وجود اینکه گردش علمی برای تدریس مطالب زمین شناسی یکی از روش های مفید می باشد ولی مشکلات فراوانی که بر سر راه معلمان قرار دارد موجب می شود که معلمان کمتر به این روش توجه داشته باشند واگر گردشی هم در طول سال صورت بگیرد فقط جنبه تشریفاتی دارد و کمتر به اهداف آموزشی آن توجه می شود. در زیر به برخی از این مشکلات اشاره می شود.

1- بازدید علمی خوب، به صرف وقت زیادی نیاز دارد.

2- مهمترین مشکلی که در اجرای یک گردش علمی بر سر راه معلم زمین شناسی وجود دارد ترس ازبروز حوادث حین گردش است.

3- نبودن هزینه کافی جهت اجرای بازدید علمی.

4- در صورتی که گردش علمی فاقد کنترل لازم باشد فراگیران آن را اتلاف وقت تلقی می کنند نه فعالیت آموزشی.

5- عدم همکاری عوامل اجرایی مدارس و ادارات آموزش وپرورش.

6- عدم برخورداری نگرش اولیاء نسبت به روش گردش علمی.

وظایف فراگیران دریک گردش علمی

1- گوش دادن فراگیران به توضیحات معلم و احیانا"کارشناسان .

2- طرح سوالات احتمالی ایجاد شده با افراد مطلع حاضرو معلم جهت رفع ابهامات .

3- یادداشت نکاتی در مورد دستگاه ها و کاربرد آن ها

4-تهیه فیلم وعکس از نمونه وسایل و امکانات مرکز هواشناسی با اجازه مسئولان

5- انتخاب و جمع آوری نمونه ها جهت ارائه بعد از گردش علمی . 

6- مراجعه به کتاب ها و جداول به منظور شناسایی نمونه های جمع آوری شده.

7- تنظیم گزارش گردش علمی به منظور ارائه در کلاس و رفع اشتباهات احتمالی فراگیران

 جهت یادگیری بهتر .

وظایف معلم

1- تعیین اهداف آموزشی گردش علمی(در تدوین اهداف دو نکته قابل وصول بودن و هماهنگی آنها باید مورد توجه قرار گیرد).

2- تعیین موارد و مطالبی در گردش علمی قابل اجراست .

3- طراحی و برآوردخدمات و امکانات لازم .

4- انتخاب مدت زمان و مسیر گردش علمی بر حسب اهداف آموزشی

5- انتخاب پدیده ها و نقاطی که در طول مسیر باید مور توجه قرار گیرد تا فراگیران با مشخصات آشنا شوند.

6- تعیین وظایف فراگیران در هر مرحله از گردش علمی.

 7- اطلاع دادن به اولیا و کسب اجازه از آنها و در صورت نیاز استفاده از همکاری آنها.

8- توجیه دانش آموزان نسبت به اهداف گردش علمی.

9- نظارت و کنترل میزان مشارکت فعال فراگیران در طول گردش.

10- راهنمایی فراگیران در انتخاب و جمع و یادداشت برداری.

11- مشاهده گزارش های تهیه شده توسط فراگیران و ارزشیابی آنها بعد از گردش علمی.

12- انتخاب گزارش های برتر جهت ارائه در کلاس توسط فراگیران.

13- ارائه نظرات تکمیلی و اصلاح اشتباحات احتمالی فراگیران توسط معلم.

منابع

خورشیدی، عباس و شهاب الدین غندالی، محمد حسین فهرجی(1379). راهبردهای یادگیری و یاددهی  در کلاس درس ( با عنایات به نگرش فراشناخت )، تهران: انتشارات کیا.

شعبانی، حسن.(1382) . مهارت های آموزشی: تهران: سمت

صفوی، امان ا... (1372) کلیات روش ها و فنون تدریس، تهران: معاصر.

فضلی خانی، منوچهر(1382) راهنمای عملی روش مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس، تهران: آزمون نوین قورچیان، نادرقلی و دیگران(1377) نظریه های یادگیری و نظریه فراشناخت در فرآیند یاددهی-یادگیری. تهران : تربیت.

- میرزابیگی علی(1380). برنامه ریزی درسی وطرح درس درآموزش رسمی و تربیت نیروی انسانی.انتشارات یسطرون.

- تیم ونتیلینگ (1376). برنامه ریزی برای آموزش اثر بخش (ترجمه دکتر محمدچیذری).انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.